Rəhmli və Mərhəmətli Allahın adı ilə! Sabah 05/06/2019 Moskvada və ətrafında Fitr bayramıdır!

admin

Email: Bu email ünvanı spambotlardan qorunur. Onu görmək üçün JavaScripti qoşmaq lazımdır.

Birja

Sual: Möhtərəm Seyidin (kölgəsi əskik olmasın!) rəyinə görə birja fəaliyyəti ilə məşğul olmaq icazəlidirmi?

Cavab: Öz-özlüyündə birja fəaliyyəti ilə məşğul olmağın heç bir maneəsi yoxdur. Əlbəttə, alış-verişin şərtləri və doğru olması hökmlərinə riayət etmək vacibdir. Aşağıda qeyd olunanlar həmin şərtlərdəndir:

1. Sələm götürülməsi icazəli olmayan cəhətlərlə əlavə gəlir (sələm) əsasında alış-veriş edən bank və şirkətlərlə ortaqlıq etmək icazəli deyil. Çünki onların sərmayəsinə ortaq olmaq, onların sələm müamilələrinə qatılmaq deməkdir. Lakin əvvəlcədən sələm alış-verişinə qatılmağa razı olmadığını  bildirərsə, icazəlidir.

2. İxtiyarında olan məbləği araq alış-verişi kimi haram olan sektorlarda istifadə edən şirkətlərlə ortaqlıq icazəli deyil.

Sual: “Marja” (ticarətə başlamaq üçün lazım olan ilkin vəsait, sərmayə) adlanan sistemə əsaslanan birja fəaliyyəti ilə məşğul olmağın hökmü nədir? Məsələn, əgər sənin hesabında 10000 riyal məbləğində pul varsa, bu sistemin sayəsində 100000 riyal məbləğində, yəni sənin sərmayəndən 10 dəfə çox qiymətə olan səhmləri satın ala bilərsən. Bu məbləği şirkət tərəfindən səhmləri almaq üçün sənə verilən borc hesab edə bilərsən. Aldığın səhmləri satdıqdan sonra şirkət yalnız qoyduğu məbləği götürür, sənin qoyduğun sərmayə və əldə olunmuş gəlirlər isə sənə verilir. Lakin ziyana uğradığın təqdirdə, şırkət səndən yalnız qoyduğu məbləği götürür. Əgər məbləğ kifayət etməsə, qalan məbləği  sənin şəxsi hesabından çıxılır. Şirkət sənin nə qazancına, nə də ziyanına ortaq deyil. O, yalnız sənə verdiyi məbləği tələb edir.

Qoyduğun məbləğin artırılmasına gəlincə, by, qoyduğumuz sərmayənin neçə qat artıq olmasını istəməyimizdən asılıdır. Bu cür şirkətlərlə birja alış-verişi etməyin hökmü nədir? Məlumdur ki, bu şirkətlər valyuta, qızıl və neft alış-verişi ilə məşğul olur. Həmçinin o da məlumdur ki, bu şirkətlər qeyri-İslamidir.

Cavab: Əgər bu işlər şirkətin müəyyən qurumuna həvalə olunursa, məsələn, şirkətin müdiri tərəfindən sənə qeyd olunan məbləğ borc olaraq verilirsə, sonra şirkət (sənin hesabında olan) müəyyən məbləğ əsasında alış-verişlə məşğul olursa, zahirə əsasən, heç bir maneəsi yoxdur. Lakin neft və qızıl kimi çəki və ölçü ilə satılan əmtəənin şəriət baxımından şərtlərinə riayət olunması vacibdir. Allah (ən doğrusunu) bilir!

Balıq

Sual: Sümükləri təmizlənmiş fil balığını yemək halaldırmı? Bizim bazarlarda istehsal mənşəyi məlum olmayan bu balıqlardan var. Həmçinin konserviləşdirilimiş tuna və sardin balıqlarını yeməyin hökmü nədir? Allah sizə ən gözəl mükafat versin, bizə bu barədə fətva verin.

Cavab: Balıq yeməyin halal olmasının iki şərti var:

1. Pullu balıq olmalıdır.

2. Balıqçı onu diri olaraq ovlasın və ya qurduğu torun içində ölsün.

Qeyri müsəlman ölkələrindən idxal edilən balıqlar müsəlmandan alınarsa və ya müsəlman bazarlarında satılırsa, onun ikinci şərti ehtiva etməsinə əmin olmaq mümkündür. Xüsusilə, ticarət məqsədi ilə böyük kəmiyyətdə satılan balıqlar müasir gəmilər vasitəsi ovlanılır və balıqlar sudan diri olaraq çıxarılır. Çox nadir hallarda ölü balıq ora qarışa bilər.

Deməli, əsas birinci şərtə diqqət etmək lazımdır. Balığın dərisi təmizlənməyibsə onun pullu olmasını təyin etmək asandır. Amma konservilərdə olduğu kimi balığın dərisi olmazsa, əgər konservi qutusunun üzərinə tuna və sardin kimi pullu balıq növündən olduğu yazılarsa və istehsalçı ölkə qutu üzərində yazılan xüsusiyyətlərin daxilində olan məhsula uyğun olması qanunlarına ciddi əməl edirsə, həmin balığın halal olmasına əmin olmaq mümkündür. Qeyri hallarda isə müsəlman idxalçı və ya müsəlman bazarındakı satıcı balığın pullu olması şərtinə əməl etməsi nəzərə alınacaq dərəcədə ehtimal edilərsə, həmin şəxslər əhli-sünnə qardaşlarımız kimi pulsuz balığın yeyilməsini halal hesab edənlərdən və yaxud şəriətin qaydalarına biganə yanaşanlardan olmazlarsa, onlara etimad etmək və yemək üçün təklif etdiyi balığı halal hesab etmək mümkündür.

Sual: Əgər bir şəxs çayda tor qurmaq vasitəsi ilə balıq tutarsa, balıq torda qalıb çayın işində ölərsə, həmin balığın yeyilməsinin halal olmasına hökm vermək olarmı?

Cavab: Əgər balıq pullu balıq növündəndirsə, onun yeyilməsi icazəlidir.

Böhtan

Sual: Böhtan atmaq nədir?

Cavab: Böhtan, etmədiyi əməli bir şəxsə nisbət verməkdir.

Sual: Böhtan atmaq böyük günahlardan hesab olunurmu?

Cavab: Bəli, böhtan atmaq böyük günahlardandır və haramdır.

Bоrc

Suаl: Rеjim süqut еtməmişdən əvvəl (söhbət İrаqdan gеdir) bəzi еhtiyаclı insаnlаr mənə təqribən bir milyоn dinаr bоrculu idilər. Sоnrаdаn оnlаrın bir qismi öhdəsində оlаn bоrclаrı ödəməyə bаşlаdılаr. Həmin məbləğin оğurluq mаldаn оlduğunu bilirəm. İndi mən nə еtməliyəm?

Cаvаb: Əgər həmin məbləğin özü оğurluq оlаrsа və yа оğurlаnmış bir əmlаkın dəyəri оlаrsа, bоrcun ödənilməsi üçün оnu götürmək оlmаz. Əgər bеlə оlmаsа, hеç bir maneəsi yохdur.

Suаl: Bоrcun tərifi nеcədir?

Cаvаb: Bоrc hər hаnsı bir səbəb üzündən bir şəхsin öhdəsində bаşqа şəхs üçün sаbit bütöv əmlаkın оlmаsıdır. Öhdəsində ödəniləcək əmlаk оlаn şəхs bоrclu, qаrşı tərəf isə tələbkаr аdlаnır. Оnlаrın hər ikisinə “ğərim” (öhdəsində haqq olan) dеyilir. Bоrcun səbəbi yа bоrc аlmаq, zаminlik, sələf və nisyə аlış-vеriş, ücrətin (muzdun) bütövlükdə öhdədə оlduğu hаldа icаrə və həmçinin mеhriyənin öhdədə оlmаsı şərti ilə nikаh kimi inşа qəsdi ilə öhdədə ödəniləcək hаqqı еhtivа еdən müamilədir. Yахud dа cinаyət məcəllələrində təyin оlunmuş cərimələr, tələf оlmuş əmlаklаrın qiyməti, dаimi еvlilikdə zövcənin хərcləri kimi bаşqа səbəb оlаn haqlardır. Öhdədə оlаn əmlаkın müştərək və bоrc kimi məхsusi hökmləri vаr.

Suаl: Öhdəmdə bu yахınlаrdа dövriyyədən çıхаrılmış əvvəlki İrаq vаlyutаsı ilə müəyyən məbləğdə bоrc vаr. Həmin vаlyutаnın yеrinə dəyər bахımındаn fərqli  yеni vаlyutа gəlmişdir. Əgər indi həmin bоrcu ödəmək istəsəm həmin vаlyutаnın dövriyədən çıхаrılmаdığı vахtdаkı dəyəri miqdаrındа dоllаrlа ödəyə bilərəmmi?

Cаvаb: Bəli, icazəlidir. Sənə, dinаrın həmin vахtdаkı qiymətini ödəmək vаcibdir.

Suаl: 1999-cu ildə 2000 İrаq dinаrı qiymətində аlınmış bоrc hаzırkı zаmаndа nеcə ödənilməlidir?

Cаvаb: Börc аldığın məbləğin özünü ödəməlisən.

Suаl: Öhdəmdə аz miqdаrdа bоrc vаr. Lаkin bоrc sаhibinin hаrаdа оlduğunu, öldüyünü və yа yаşаdığını bilmirəm. Nə еtməliyəm?

Cаvаb: Əgər оnu və yа vаrislərindən hər hаnsı birini tаpаcаğındаn ümidsiz оlsаn, (həmin məbləği) оnun əvəzindən sədəqə оlаrаq vеr. Еhtiyаtа əsаsən, bu iş şəriət hаkiminin icаzəsi ilə оlmalıdır.

Suаl: Həccə gеtmək istəyən şəхsin öhdəsində bоrc vаr. Bоrc sаhibi isə həbs оlunmuşdur. (Bunа görə) оndаn hаlаllıq аlа bilmir. Öhdəsində оlаn bоrcu nə еtməlidir?

Cаvаb: Əgər əlində оlаn mаl bоrcun məbləğindən həccin хərclərini ödəməyə yеtəcək miqdаrdа çох оlаrsа, vаcib хərclərini ödəmək üçün – bеlə ki,  хərclərini ödəməsə çətinlik və məşəqqətə düşəcəksə – həmin məbləğə еhtiyаcı yохdursа, həcci yеrinə yеtirmək оnа vаcibdir. Qаyıtdıqdаn sоnrа isə bоrcunu ödəməlidir.

Suаl: Bоrc аlıb vаcib həcci yеrinə yеtirmək icazəlidirmi?

Cаvаb: Qеyd оlunаn bоrcu аlıb həccə gеtmək оlаr. Lаkin bu həcc, “Həccətul-İslаm” hеsаb оlunmаz. Аmmа sənin bоrcа bərаbər və yа dаhа çох mаlın оlаrsа, istisnаdır ( yəni, “Həccətul-İslаm” hеsаb оlunаr). Həmçinin zövcənə mаl hədiyə etməyin və оnun da, sənin həcc хərclərini ödəməsi, icazəlidir. Həcci yеrinə yеtirmək bоrcu vахtındа qаytаrmаğınа mаnе оlmаdığı hаldа, bоrclu оlsаn bеlə, bu, “Həccətul-İslаm” həccini yеrinə yеtirməyin üçün yеtərlidir.

Suаl: Əgər bir şəxs, Аllаh yоlundа nəzir еtsə və öhdəsində ödənilməsi vаcib оlаn bоrc da olsа, onların hаnsını birini öncə yеrinə yеtirməlidir?

Cаvаb: Əgər nəzir bоrcu ödəməyə mаnе оlarsа, nəzir dоğru sаyılmаz.

Suаl: Bоrcu gеcikdirdikdə sаhibindən hаlаllıq аlmаq vаcibdirmi?

Cаvаb: Vаcib dеyil.

Suаl: Sələm müqаbilində qеyri-müsəlmаndаn bоrc аlmаq icazəlidirmi?

Cаvаb: Sələm müqаbilində həttа, qеyri-müsəlmаndаn bеlə, bоrc аlmаq icazəli dеyil. Kаfirdən hаqqı gеri аlmаq məqsədi ilə pul аlmаq icazəlidir.

Suаl: Bir nеçə nəfərə bоrcluyаm. Lаkin оnlаrdаn hеç birini tаpа bilmirəm ki, öhdəmdə оlаn pullаrı gеri qаytаrım. Bu hаldа şəriətin hökmü nədir?

Cаvаb: Оnlаrı tаpаcаğınа ümidin оlmаsа, (həmin məbləği) əvəzlərindən sədəqə оlаrаq vеrmək vаcibdir. Еhtiyаtа əsаsən, bu iş şəriət hаkiminin icаzəsi ilə yеrin yеtirilməlidir.

Suаl: Əgər аtа öhdəsində bаşqаsınа bоrclu оlduğu hаldа vəfаt еdərsə, оnün vəfаtındаn sоnrа həmin bоrcu ödəmək övlаdlаrа vаcibdirmi? Məlumdur ki, nə аtа, nə də övlаdlаr həmin məbləğdən istifаdə еtməmiş, gəlir əldə еtmək üçün şirkətə qоyulmuş və şirkət bаğlаnmışdır. Həmçinin bоrc vеrən şəхsin əlində аtаnın zаmin оlmаsı bаrədə yаzılı sənəd də vаr.

Cаvаb: Əgər bоrc, şəriət bахımındаn sаbit оlаrsа, bоrcun ödənilməsi vаcibdir.

Suаl: Bоrclu sıхıntılı durumdа оlаrsа tələbkarın bоrcunu tələb еtməsi icazəlidirmi?

Cаvаb: Qеyd оlunаn hаldа icazəli dеyil.

Suаl: Bir şəхs digərindən bоrc аldıqdаn sоnrа dövlət həmin vаlyutаnı dəyişərək yеnisini təyin еtmişdir. Həmin məbləği ödəmək bоrclunun öhdəsindən düşürmü?

Cаvаb: Bоrc аlınаn mаl qеyd оlunduğu kimi vаlyutа оlаrsа, hökmdən düşmədiyi zаmаndаkı qiyməti ödənilməlidir.

Suаl: Zеyd аdlı biri Əmr аdlı birinə 100000 dinаr bоrcludur. Əmr həmin bоrcu 90000 dinаrа Хаlid аdlı birinə sаtа bilərmi?

Cаvаb: Əgər qiymətin ödənilməsi gеc оlmаsа, icazəlidir.

Suаl: Əgər bir şəхsin öhdəsində əvvəlki vаlyutа ilə (isvеçrə vаlyutаsı ilə) bоrc оlаrsа, hаl hаzırdа həmin bоrcu hаnsı qiymətlə ödəməlidir? Məlumdur ki, bir isvеçrə dinаrı tədаvüldən çıхаrıldığı vaxt  indiki vаlyutа ilə 150 dinаrа bərаbər olub.

Cаvаb: Ödəmə еtibаrdаn düşməmişdən əvvəlki vаlyutаnın qiyməti dəyərində indiki vаlyutа ilə оlmаlıdır.

Sual: “Milad bayramı”-nı qeyd etmək, icazəlidirmi?

Cavab: Əgər bu küfrə, günaha və çalıb-oxumağa rəvac verərsə, icazəli deyil.

Sual: Əlamətdar günlərdə atəş açmaq (güllə atmaq), icazəlidirmi?

Cavab: Əgər bu barədə (bunu qadağan edən) qəbul edilmiş qanun varsa, onu pozmaq icazəli deyil.

Sual: “Analar bayramı” barədə şəriətin hökmü nədən ibarətdir?

Cavab: Bunun (bunu qeyd etməyin) maneəsi yoxdur.

Sual: “Sevgi bayramı”-nı qeyd etməyin hökmü nədir?

Cavab: Fəsad və küfrə rəvac vermədiyi təqdirdə, maneəsi yoxdur.

Sual: İl başında “Milad bayramı”-nı qeyd edə bilərikmi?

Cavab:  Xristianlığa rəvac verdiyi təqdirdə, icazəli deyil.

Sual: Qeyri-İslami bayram məclislərində iştirak etmək icazəlidirmi?

Cavab: Əgər xristianlığa və yaxud fəsada rəvac verərsə, icazəli deyil.

Sual: Nəql olunan rəvayətlərin fərqliliyinə görə əhli-beytin (ə) doğum və vəfat  günlərinin də tarixi fərqlidir. Matəm və bayram günlərinin keçirilməsi ilə bağlı münasib rəyiniz nədir?

Cavab: Onların (ə) vəfat və doğum günlərini hər ölkənin əhalisinin nəzərində vəfat, yaxud doğum günü kimi məşhur olan gündə qeyd etmək yaxşıdır.

Sual:  “Milad bayramı” ağacının alqı-satqısının hökmü nədir?

Cavab: Azğınlığa rəvac vermək sayılmadığı təqdirdə, maneəsi yoxdur.

Sual: Buğda, arpa, xurma və kişmişin zəkatında hansı şərtlər əsasdır?

Cavab: Buğda, arpa, xurma və kişmişin zəkatının iki şərti var:

Birinci: Nisab həddi. Buradakı nisab həddi 300 saadır. Bu isə deyilənə əsasən, 847 kq –a bərabərdir. Nisaba çatmayan miqdar üçün isə zəkat yoxdur. Əgər nisab həddinə çatarsa və ya artıq olarsa, az miqdarda olsa da zəkatı verilməlidir

İkinci: Zəkatın vacib olduğu vaxt həmin mal (zəkatını verməli olduğu mal), onun mülkiyyətində olmalıdır. Zakat vacib olduqdan sonra ( buğda, arpa, xurma və kişmiş) bir insanın mülkiyyətinə keçərsə ona zəkat vermək vacib deyil.

Sual: Buğda, arpa, xurma və kişmişə zəkat nə vaxt vacib olur?

Cavab: Qeyd olunanlar buğda, arpa, xurma və kişmiş deyildiyi vaxt zəkat vacib olur. Lakin nisab həddinə çatması buğda və arpa samandan, toz-torpaqdan təmizləndikdən, xurma və kişmiş yığılıb qurudulduqdan sonra hesablanmalıdır. Əgər qeyd olunanlar öz adları ilə adlandıqda  nisab həddinə çatarsa, lakin qurudulduqdan sonra nisab həddindən az olarsa, zəkat vacib deyil.

Sual: Buğda, arpa, xurma və kişmişin zəkatının miqdarı hansı hallarda dəyişir?      

Cavab: Buğda, arpa, xurma və kişmişin zəkatı aşağıdakı hallarda dəyişir:

Birinci: Yağış, çay və ya yerdə su arxı qazmaqla və bu kimi vasitələrlə heç bir əziyyət çəkmədən suvarılarsa, məhsulun 10%- ni zəkat olaraq çıxarmalıdı.

İkinci: Vedrə, su səpməklə və bu kimi vasitələrlə suvarılarsa, məhsulun 5% -nin zəkatını çıxarmaq vacibdir.

Üçüncü: Əgər bəzən yağış və bu kimi vasitələrlə, bəzən də vedrə və bu kimi vasitələrlə suvarılarsa, iki vasitədən hər hansı birindən daha çox istifadə edilərsə və digəri nəzərəçarpmayacaq dərəcədə az olarsa, çox istifadə edilən vasitənin hökmü tətbiq edilməlidir.

Dördüncü: Hər iki vasitədən eyni dərəcədə istifadə edərək suvarılarsa, belə ki, bir vasitədən istifadə digərindən çox olmasa, yaxud çox istifadə edilən vasitə digərini nəzərdən salacaq dərəcədə çox olmasa, məhsulun 1/10- nin ¾-ü  (7,5%) zəkat çıxarılmalıdır.

Sual: Zakatın vacib olmasında məhsulun  bir sahəyə aid olması şərtdirmi?

Cavab: Zəkatın vacib olması üçün məhsulun bir yerə aid olması şərt deyil. Əgər bir şəxsin hər hansı məntəqədə xurma bağları və ya əkin sahəsi olsa, lakin nisab həddinə çatmasa, həmçinin başqa məntəqədə də qeyd etdiyimiz  kimi mülkiyyəti olarsa, il ərzində iki məntəqədən əldə olunan məhsul birlikdə nisab həddinə çatarsa, zakatın çıxarılması vacibdir.

Sual: Zəkatın nisab həddi necə təyin edilir?

Cavab: Məhsulhn nisab həddi qədim əsrlərdə işlədilən şəri ölçülərə əsasən dini mətnlərdə təyin edilmişdir. Onların  ölçüləri indiki dövrdə dəqiq bilinmir. Həmçinin keyl ( qədim dövrdə məhsulun çəkisi üçün istifadə edilən xüsusi qab) ilə ölçülən mahsulların dəqiq çəkisini təyin etmək mümkün deyil. Çünki bu məhsullar formasına və digər səbəblərə görə ağırlıq və yüngüllük baxımından fərqlənir. Məsələn, arpa buğdadan çox yüngüldür. Həmçinin preslənməmiş xurmanın bir keylinin çəkisi buğdanın bir keylindən çox azdır. Çünki forma və tutduğu həcm baxımından xurma və buğda fərqli olduğundan qaba yığılan xurmalar arasında boşluq buğdaya nisbətdə daha çox olur. Həmçinin eyni məhsulun çəkisi belə, növ müxtəlifliyinə və rütubətliyinə görə fərqli olur. Buna əsasən də, bu məhsulların hamısına tətbiq oluna biləcək dəqiq çəki təyin etmək mümkün deyil. Lakin mükəlləfin vəzifəsini yüngülləşdirəcək hal budur ki, əgər yığdığı məhsulun nisab həddinə çatmadığına əmin deyilsə, ona zəkat çıxarmaq vacib deyil. Həmçinin yuxarıda qeyd etdiyimiz ölçü (847 kq) hər hansı ehtimal və təxminlərə baxmayaraq məhsulun nisab həddinə çatmasına əmin olmaq üçün yetərlidir. 

Sual: Əgər bir şəxs qeyd olunan məhsullara sahib ola, lakin zəkat vacib olduqdan sonra vəfat edərsə nə etmək lazımdır?

Cavab: Əgər bir şəxs qeyd olunan məhsullara sahib olsa, lakin zəkat vacib olduqdan sonra vəfat edərsə varislərə zəkat çıxarmaq vacibdir. Əgər zəkat vacib olmadan əvvəl vəfat edərsə, mülkiyyət bütövlükdə varislərə keçər. Varislərdən kimin miras payı nisab həddinə çatarsa zəkat çıxarmalı, kimin miras payı nisab həddində olmasa, ona zəkat vermək vacib deyildir. 

İslam ölkələrində banklar üç növdür:

1. Özəl banklar. Belə ki, onun sərmayəsi bir və ya bir neçə şəxsin əmla­kın­dan təşkil olunur.

2. Dövlət bankları. Onun sərmayəsi dövlət əmlakından ibarətdir.

3. Müştərək banklar. Belə ki, onun sərmayəsi həm dövlət, həm də özəl sər­mayədən ibarətdir.

Məsələ 1: Xüsusi banklardan borc edilən məbləğdən artıqlaması ilə ve­ril­məsi şərti ilə borc almaq, riba (sələm) və haramdır. Əgər bir şəxs bu qay­da­da borc alarsa, borcun özü düzgün, şərt isə batildir. Şərtə əməl etmək adı ilə əlavə məbləğ almaq və yaxud vermək haramdır.

Ribadan qurtarmaq üçün müəyyən yollar qeyd etmişlər, o cümlədən:

1. Borc alan şəxs, misal üçün, bankdan və yaxud onun vəkilindən müəy­yən bir əmtəəni həqiqi qiymətindən on və yaxud iyirmi faiz artıqlaması ilə alır və yaxud hər hansı bir əmtəəni onun həqiqi qiymətindən az qiymətə ban­ka satır və alver əsnasında şərt edilir ki, bank hər iki tərəfin razılaşdığı məb­lə­ği müəyyən bir müddətdə ona borc versin. Belə vəziyyətdə deyilir ki, bank­dan borc götürmək caizdir və riba deyildir.

Lakin bu məsələ mübahisəlidir və vacib ehtiyata əsasən, belə bir işdən çəkinsinlər. Bu məsələ hibə (hədiyyə, bəxşiş), icarə və sülhdə (razılaşmada) də borc vermək şərti ilə caridir.

Əgər bir şəxs bir “mühabati” alverdə (həqiqi qiymətindən az qiymətə sat­maq və yaxud ondan artıq qiymətə almaq) onun borcunu ödəməkdə möh­lət verilməsini şərt edərsə də, hökm eynidir.

2. Borcu alverə çevirsinlər. Məsələn, bank müəyən bir məbləği, misal üçün, min manatı min iki yüz manata nisyə olaraq iki aylığa satır.

Lakin bu, riba hesab olunan borc qismindən olmasa da, alverin düzgün ol­ması mübahisəlidir. Əlbəttə, bankın müəyyən bir məbləği, misal üçün, min manatı iki aylıq müddətində nisyə olaraq “dinar” kimi başqa bir pul vahidi müqabilində satması və onun qiymətini min iki yüz manat təyin etməsinin ey­bi yoxdur və ödəniş zamanı qeyd edilən pul vahidinin əvəzinə manat ve­ril­mə­si caizdir. Bu zaman ödənilən borcun cinsi (pul vahidi) fərqli olsa da, hər iki tərəfin razılığı ilə eybi yoxdur.

3. Bank bir əmtəəni müəyyən məbləğə, misal üçün, min iki yüz manatı nisyə olaraq alıcıya satır və sonra həmin məbləği nağd olaraq ondan az qiy­mə­tə, məsələn, min manata alır.

Bu kimi alverlər də, birinci alverdə bankın əmtəəsi təkrar nağd olaraq onun nisyə qiymətindən ucuz alması şərt olunarsa, yaxud müqavilədən öncə şərt edib müqaviləni o şərtə bağlayarsa, misal üçün, alver zamanı “keçmiş şərt”-deyilərsə, düzgün deyildir. Lakin belə bir şərt qoyulmazsa, eybi yox­dur.

Demək lazımdır ki, bu yollar – düzgün olsa belə – bank alverlərində əsaslı bir hədəfi gerçəkləşdirmir. O da bundan ibarətdir ki, alınan borc vax­tın­da ödənilmədikdə, bank gecikmə haqqı olaraq artıq pul tələb edə bilər. Çünki alver əsnasında onu şərt etsələr belə, borclu öz borcunu qaytarmaqda gecikərsə, ondan artıq pul almaq riba hə haramdır.

Məsələ 2: Dövlət banklarından artıq ödəmə şərti ilə borc götürmək caiz deyildir. Çünki bu ribadır və onda girov qoyub-qoymamaq arasında heç bir fərq yoxdur. Əgər bir şəxs bu şərtlə dövlət bankından borc götürərsə, onun həm borcu, həm də şərti batildir. Çünki bank öz əmlakının maliki olma­dı­ğın­dan, onları borc alanın mülkünə keçirə bilməz.

Bu problemdən qurtarmaq üçün borc alan şəxs nəzərdə tutduğu məbləği şəriət hakimindən icazə almaqla bankdan sahibi bilinməyən mal və ondan istifadə etməyin şəriət hakiminin icazəsi olması adı ilə götürə bilər. Biz bü­tün möminlərə bu icazəni veririk və kifayətdir ki, onların qəlbən niyyəti artıq ödə­mə şərti olmadan şəriət hakimindən borc götürmək olsun. Baxmayaraq ki, qanuni olaraq həm borcun özünü, həm də artıq qazancı banka ödəməkdə iltizamlı olduqlarını  bilirlər.

Məsələ 3: Özəl banklara borc vermək mənasını daşıyan əmanət qoymaq əlavə qazanc şərt olunmasa, hətta ona əlavə qazancın veriləcəyini bilsə belə, caizdir. Şərt etməməkdə məqsəd bu deyil ki, insanın qəlbən niyyəti bankın əlavə qazanc vermədiyi halda qazanc tələb etmək olmasın. Çünki ola bilər ki, insan bir şeyi  tələb etməyi nəzərdə tutmasın, amma şərt etsin.  Eləcə də tə­­ləb etməyi nəzərdə tutmasın, amma şərt də etməsin. Əksinə, şərt et­mə­mək­də məqsəd odur ki, əmanəti bankın əlavə qazanc verməsinə iltizamlı ola­ca­ğı­nı şərt etməsin.

Məsələ 4: Özəl banklara – borc vermək mənasını daşıyan – əmanət qoy­maq əlavə qazanc şərti ilə caiz deyilidr. Əgər bir şəxs bunu görsə, əmanət qoy­­mağın özü düzgün, şərti isə batildir. Əgər bank əlavə qazancı ödəsə, o, hə­­min qazanca malik olmaz. Amma bank sahiblərinin, hətta şəriət baxı­mın­dan malik olmadıqlarını bildiyi halda onun bu qazancda istifadə etmələrinə ra­zı olduqlarına əmin olsa, onun istifadə etməsinin eybi yoxdur və əksər hal­lar­da da, belə olur.

Məsələ 5: Dövlət banklarına – borc vermək mənasını daşıyan – əmanət qoy­maq qazanc almaq şərti ilə caiz deyildir və həmin qazanc ribadır. Hətta bu kimi banklara qoymaq, qazanc almamaqla olsa belə, şəriət baxımından malı tələf etmək kimidir. Çünki bankdan sonradan alacağı bankın malı deyil, əksinə sahibi bilinməyən əmlak qismindədir. Buna əsasən, şəxsin ilboyu əldə etdiyi qazanc və gəlirlərin dövlət banklarına onun xümsünü vermədən qoyması mübahisəlidir. Çünki onun bu əmlakdan öz xərcləri üçün istifadə etməsinə icazəsi var və onu tələf etməyə icazə verilmir. Əgər onu tələf etsə, onun xümsünü sahiblərinə zamindir.

Əlbəttə, bu, o zamandır ki, şəriət hakimindən icazə almadan banka əma­nət qoyulsun. Amma şəriət hakimi bir nəfərə icazə versə, habelə bank sis­te­mi banka qoyduğu əmlakı bankda mövcud olan əmlakdan ödəməsinə icazə ver­sə, banka əmanət qoymağın şəriət baxımından eybi yoxdur. Necə ki, ban­ka əmanət qoyan şəxsin şərt olunmamış qazancı alıb, yarısını öz şəxsi işlə­ri­n­ə, yarısını da möhtac və yoxsula sədəqə adı ilə verməsi caizdir. Biz bütün mö­minlərə banka əmanət qoyub, əlavə qazanc alaraq qeyd edilən şərt əsa­sın­da xərcləməyə icazə veririk.

Məsələ 6: Qeyd olunan hallarda banklara sabit əmanətlə pul qoymaqda (ki, müddəti var və bankın onu daim olaraq pul qoyan şəxsin ixtiyarına qoy­ma­sına iltizamlı deyil) cari hesablar arasında (ki, bank onu pul qoyan şəxsin ix­tiyarına verməyə iltizamlıdır) heç bir fərq yoxdur.

Məsələ 7: Qeyd olunan hallarda müştərək banklar dövlət banklarının hök­münü daşıyır və onda mövcud olan əmlak sahibi bilinməyən əmlak hök­mün­dədir və şəriət hakiminə müraciət etmədən onlardan istifadə etmək caiz de­yildir.

Məsələ 8: Özəl və dövlət banklarından borc almaq və ora pul qoymaqla bağ­lı qeyd olunanlar İslam ölkələrindəki banklara aiddir. Lakin əlavə qazanc əldə etmək məqsədi ilə sərmayələri, mal-dövlətləri qeyri-müsəlmanlara mə­x­sus olan banklara qoymaq caizdir, istər bu banklar özəl olsun, istər dövlət, is­tər­sə də müştərək. Çünki onlardan riba almaq caizdir. Lakin onlardan əlavə gəlir ödəmək məqsədi ilə borc almaq haramdır. Bu işdən qurtarmaq üçün malı borc adı olmadan bankdan alıb, şəriət hakiminə müraciət etməyə heç bir eh­tiyac olmadan istifadə etmək olar. Hətta onların həm malın özünü, həm də qazan­cını ondan tələb edəcəklərini bilsə də, eyni hökmü daşıyır.

Akkreditivlər

Akkreditiv iki növdür:

1. İdxalat üçün olan akkreditivlər:

Xarici malları ölkəyə daxil etmək istəyən bir şəxs banka müraciət edərək akkreditiv açılmasını istəyir. Nəticədə bank ona iltizam verir ki, öləkəyə gətirilən xarici əmtəələrin sənədlərini akkreditiv sahiblərinə təhvil versin və onun məbləğını əmtəəni ixrac edən şəxsin hesabına köçürsün.

79 -dən səhifə 88