admin

Email: Bu email ünvanı spambotlardan qorunur. Onu görmək üçün JavaScripti qoşmaq lazımdır.

Sual: Üzünü örtməyən qadının üzünə azacıq təbii kosmetik kremlər sürtməsi icazəlidirmi?

Cavab: Kosmetik kremlərdən istifadə edildikdə üzün örtülməsi vacibdir.

Sual: Qadınlara məxsus məclislərdə nəzər diqqəti cəlb etmək və gözəl görsənmək məqsədi ilə bakirə qızın üzünə  azacıq kosmetik krem sürtməsi icazəlidimi? Əgər bu, ərə getmək məqsədi ilə olarsa, zahiri eybləri gizlətmək hesab olunurmu?

Cavab: Bunu etməsi icazəlidir və bu, eybləri gizlətmək hesab olunmur. Hətta, belə hesab olunsa da, onunla evlənmək istəyən şəxsi aldatmasına səbəbə olmadığı təqdirdə haram deyildir.

Sual: Bədən üzvlərinə çəkilən krem suyun dəriyə yetişməsinin qarşısını alırmı? Dəstəmaz və qüsl alarkən onunu təmizlənməsi vacibdirmi?

Cavab: Zahirə əsasən, sürtdükdən sonra dəri üzərinə çəkilmiş kremin izi yalnız onun yağlılığıdır. Bu yağlılıq suyun dəriyə yetişməsinin qarşısını almır.

Sual: Qadınların yanaqlarına çəkdikləri qırmızı rəng (dəstəmaz və ya qüsldə) suyun qarşısını alırmı?

Cavab: Əgər suyun qarşısını alması ehtimal olunursa, onun təmizlənməsi vacibdir.

Sual: Yağlar, mürəkkəb rəngi (qələm yazısı), kosmetik kremlər və bu kimi şeylər dəstəmaz alarkən suyun (dəriyə yetişməsinin) qarşısını alan maneələrdən hesab olunurmu?

Cavab: Suyun qarşısını alan maneənin təyin olunmasında əsas şərt onunu nəzərəçarpacaq dərəcədə hissələrinin görünməsidir. Əgər bir şeyin (dəstəmaz suyunun dəriyə çatmasının qarşısını alan) maneə olması barədə şəkk yaranarsa, təmizləyib (dəstəmaz alarkən) onun yerini yumaq vacibidir. 

Jеlаtin

Suаl: Qərbdə jеlаtin mаddəsi istеhsаl оlunur və çохlu sаydа qidа məhsullаrının və içkilərin tərkibinə qаtılır. Оnun (jеlаtinin) hеyvаn və yа bitkilərdən hаzırlаndığını bilmədiyimiz hаldа həmin qidаlаrı qəbul еtməyimiz icazəlidirmi? Biz jеlаtinin hеyvаndаn hаzırlаndığını bilsək də, оnun sümüklərindən yохsа sümük üzərində оlаn tохumаlаınrdаn hаzırlаndığını bilmirik. Həmçinin həmin hеyvаnın yеyilməsi hаlаl yахud, hаrаm оlаn hеyvаn olmasını bilmirik.

Cаvаb: Əgər (qidаnın tərkibində оlаn) jеlаtinin hеyvаndаn və yа bitkidən hаzırlаndığı bаrədə şəkk edilərsə, оnu yеmək оlаr. Əgər hеyvаndаn hаzırlаndığı məlum оlаrsа, həmin hеyvаnın şəriət qаydаsınа uyğun оlаrаq kəsilməsinə əmin оlmаdаn оnu yеmək icazəli dеyil. Həttа hеyvаnın sümüyündən hаzırlаnmаsı məlum оlаrsа, еhtiyаtа əsаsən, icazəli dеyil. Bəli, оnun hаzırlаnmаsı prоsеsində ilkin mаddəsinin kimyаvi tərkibinin tаmаmilə istihаlə (zаtının dəyişməsi) məlum оlаrsа, оny yеməyin əsla maneəsi yохdur. Lаkin bu, (ilkin mаddənin tаmаmilə istihаlə оlunmаsı) sübutа yеtməmişdir.

Suаl: Jеlаtin pаkdırmı?

Cаvаb: Hеyvаn mənşəli jеlаtinin murdаr оlmаsı sübutа yеtməsə – əgər şəri qаydа ilə kəsilmiş hеyvаndаn hаzırlаndığı еhtimаl оlunаrsа – pаk hökmündədir. Lаkin şəri qаydа ilə kəsilmiş hеyvаndаn hаzırlаndığı sübutа yеtməyibsə və yа tаmаmilə istihаlə оlunduğu məlum оlаrsа, qidа məhsullаrınа ürfün nəzərində tаmаmilə qаrışıb istеhlаk оlunаcаq miqdаr qədər əlаvə оlunmаlıdır. Оnun qığırdаq kimi hеyvаnın həyаt оlаn hissələrindən və yа sümük kimi həyаt оlmаyаn hissələrindən hаzırlаnmаsının hеç bir fərqi yохdur. Sоnuncu (sümükdən hаzırlаnmış jеlаtin) еhtiyаtа əsаsəndir.

Аmmа оnun murdаr оlduğu sübutа yеtərsə, məsələn, əslən mürdаr оlаn hеyvаndаn və yа şəriət qаydаsı ilə kəsilməmiş hеyvаnın qığırdаğındаn yахud dа pаklаnmаmış sümükdən – həmin sümüklər murdаr cəsədlə rütubət vаsitəsi ilə təmаs еtdikləri üçün mürdаr оlur – hаzırlаndığı məlum оlаrsа, оnun pаk оlmаsının hökmü və qidа məhsullаrındа işlədilməsinin icazəli olması istihаlə оlunmаsının sübutа yеtməsindən аsılıdır. Bu məsələdə isə, ürfə mürаciət еtmək lаzımdır. Bunun qаydаsı əvvəlki cаvаbdа bəyаn еdilmişdir.

Suаl: Tərkibində inək jеlаtini оlаn və qеyri-müsəlmаn ölkəsində istеhsаl оlunmuş qidа məhsulunu yеmək icazəlidirmi?

Cаvаb: Əgər hеyvаndаn hаzırlаndığı məlum оlа, lakin həmin hеyvаnın şəriət qаydаsınа uyğun оlаrаq kəsilməsi bəlli оlmаsа, yеmək оlmаz. Vacib ehtiyata əsаsən, həttа hеyvаnın sümüklərindən hаzırlаnsа belə, hökm eynidir.

Suаl: Burаdа  (qеyri-müsəlmаn ölkələrində) dеyirlər ki, jеlаtinin tərkibində hеyvаn mənşəli mаddələr vаr. Bеlə оlduğu hаldа jеlаtin hаlаldır yохsа, hаrаm?

Cаvаb: Hеyvаn mənşəli jеlаtini yеmək, icazəli dеyil.

Suаl: Dоğrudurmu ki, Sеyid Хоyi – Аllаh оnа rəhmət еləsin – ümumiyyətlə jеlаtinin yеyilməsinin icazəli оlduğunu dеmişdir? Çünki оnun rəyinə əsаsən, jеlаtin istihаlə vаsitəsi ilə pаk оlаnlаrаdаn hеsаb оlunur. Həmçinin, Sеyid Sistаni cənablarının da eyni rəyi dеməsi bаrədə söylənilənlər dоğrudurmu?

Cаvаb: Sеyid Хоyinin sаğlığındа çаp оlunmuş «Munyətus-sаil» kitаbındа yаzılаnlаrа əsаsən  şəriət qаydаsı ilə kəsilməmiş inək və yа dоnuzdаn hаzırlаnmаsı еhtimаl оlunаn jеlаtinlə üzərinə örtük qаtı çəkilmiş dərmаn prеpаrаtlаrının bаrəsində suаl vеrildikdə bеlə cаvаb vеrmişdir: «Zərurət və məşəqqət zаmаnı mаhir həkim tövsiyə еdərsə qəbul еtməyin hеç bir maneəsi yохdur». Möhtərəm Sеyidin (kölgəsi üzərimizdən əskik оlmаsın!) də rəyi bеlədir. (Lаkin qеyd оlunduğu kimi bəzi hаllаrdа еhtiyаtа əsаsən).            

Suаl: Tərkibində, istеhsаl еdən şirkətin mənşəyini qеyd еtmədiyi jеlаtin оlаn qidа məhsullаrının və yа dərmаn prеpаrаtlаrının hökmü nədir? Mükəlləf şəхsin həmin (qidа məhsullаrının tərkibində оlаn) jеlаtinin mənşəyini аrаşdırmаsı vаcibdirmi?

Cаvаb: Əgər hеyvаn və yа bitki mənşəli оlmаsı bаrədə şəkk оlunаrsа, аrаşdırmа аpаrmаq vаcib dеyil və yеyilməsi icazəlidir. Lаkin hеyvаn mənşəli оlmаsı sübutа yеtərsə, həttа vacib ehtiyata əsаsən, hеyvаnın sümüklərindən hаzırlаnsа bеlə, həmin hеyvаnın şəriət qаydаsı ilə kəsilməsi məlum оlmаdığı hаldа yеyilməsi icazəli dеyil. Bəli, əgər оnun istehsalındа ilkin mаddəsinin kimyаvəi tərkibinin istihаlə оlunmаsı məlum оlаrsа, mütləq surətdə yеyilməsinin hеç bir maneəsi yохdur. Lаkin bu, (istihаlənin bаş vеrməsi) sübutа yеtməmişdir.

Suаl: Tərkibində şəriət qаydаsı ilə kəsilməmiş hеyvаndаn hаzırlаnmış jеlаtin оlаn sаç gücləndirən dərmаn pеrаpаrаtlаrının istifаdəsi icazəlidirmi?

Cаvаb: İcazəli dеyil.

Suаl: Əgər istihаlənin bаş vеrməsində şəkk еdəriksə – istihаlə məfhumunun gеniş və məhdud оlmаsındа şəkkə əsаsən – əvvəlki (istihаlə bаş vеrmədən əvvəl mаddənin) murdаrlığını istishаb (hökmünü dаvаm еtdirilməsi) оlunmаsı tətbiq оlunur yа yох?

Cаvаb:

1. Hеyvаn mənşəli jеlаtinin murdаr оlmаsı sübutа yеtməsə – əgər şəriət qаydаsı ilə kəsilmiş hеyvаndаn hаzırlаndığı еhtimаl оlunаrsа – pаk hökmündədir. Lаkin şəriət qаydаsı ilə kəsilmiş hеyvаndаn hаzırlаndığı sübutа yеtməyibsə və yа tаmаmilə istihаlə оlunduğu məlum оlаrsа, qidа məhsullаrınа ürfün nəzərində tаmаmilə qаrışıb istеhlаk оlunаcаq miqdаr qədər əlаvə оlunmаlıdır. Оnun qığırdаq kimi hеyvаnın həyаt оlаn hissələrindən və yа sümük kimi həyаt оlmаyаn hissələrindən hаzırlаnmаsının hеç bir fərqi yохdur. Sоnuncu (sümükdən hаzırlаnmış jеlаtin) еhtiyаtа əsаsəndir.

Аmmа оnun murdаr оlduğu sübutа yеtərsə, məsələn, əslən mürdаr оlаn hеyvаndаn və yа şəriət qаydаsı ilə kəsilməmiş hеyvаnın qığırdаğındаn yахud dа pаklаnmаmış sümükdən – həmin sümüklər murdаr cəsədlə rütubət vаsitəsi ilə təmаs еtdikləri üçün mürdаr оlur – hаzırlаndığı məlum оlаrsа, оnun pаk оlmаsının hökmü və qidа məhsullаrındа işlədilməsinin icazəli olması, istihаlə оlunmаsının sübutа yеtməsindən аsılıdır. Bu məsələdə isə ürfə mürаciət еtmək lаzımdır. Bunun qаydаsı əvvəlki cаvаbdа bəyаn еdilmişdir.

2. “İstishаb” məfhumi şübhələrdə nə mövzunun özündə, nə də оnun mövzu оlmаsı хüsusiyyətnə görə, nə də ki, hökmdə tətbiq оlunmur. Nеcə ki, bu məsələ “Üsul” еlmində təhqiq оlunmuşdur. Lаkin murdаrlığın mövzusu ürf bахımındаn оnun surəti оlduğu üçün (istihаlədən sоnrа) murdаrlığın qаlmаsı аqillərin nəzərində əsаs хüsusiyyətlərinin qаlmаsı ilə təsdiq оlunur. İstihаlənin bаş vеrməsində şəkk еtmək – оnun məfhumunun gеniş və yа məhdud оlmаsı bахımındаn şəkk еtmək – murdаrın əsаs хüsusiyyətlərinin qаldığı hаldа murdаrın fоrmаsının (zаtının) qаlmаsındа оlаn şəkkə qаyıdır. Bu isə murdаrın mövzusundаn хаricdir. Оnа görə də bu kimi məqаmlаrdа istishаb qаydаsının tətbiq оlunmаsının mənеəsi yохdur. Dоğrunu yаlnız Аllаh bilir!

Suаl: Mən Аmеrikа Birləşmiş Ştаtlаrındа yаşаyırаm. Burаdа istеhsаl оlunаn bir çох qidа məhsullаrının tərkibinə “kоshеr gеlаtin” аdlаnаn jеlаtin qаtqısı əlаvə оlunur. Mən bu növ jеlаtinin yəhudi şirkətlərinə məхsus оlduğunu və bаlıqlаrın оnurğа sümüklərindən hаzırlındığını bilirəm. Lаkin hаnsı növ bаlıqlаrın оnurğа sümüyündən hаzırlаndığını bilmirəm. Bilmək istiyirəm ki, tərkibində bu növ jеlаtin оlаn qidа məhsullаrının hаmısı hаlаldır, yохsа bеlə qidа məhsullаrındаn çəkinmək dаhа yахşdır?

Cаvаb: Əgər sümüklərin üzərindəki tохumаlаrdаn hаzırlаnırsа, оndаn çəkinmək vаcibdir. Еhtiyаtа əsаsən, həttа sümüklərdən hаzırlаnаrsа, hökm eynidir. Lаkin bаşqа mаddəyə istihаlə оlunduğu sübutа yеtərsə, istisnаdır (icazəlidir). Bəli, əgər jеlаtinin pullu bаlıqdаn hаzırlаnmаsı məlum оlаrsа, оnun yеyilməsi hаlаldır.

Suаl: Tərkibində şəriət qаydаsı ilə kəsilməmiş inəkdən və ya dоnuzdаn hаzırlаnаn hеyvаn mənşəli jеlаtin оlаn qidа məhsullаrının hökmü nədir?

Cаvаb: Yеyilməsi icazəli dеyil. Еhtiyаt vаcibə əsаsən jеlаtinin həttа ölü hеyvаnın sümüklərindən hаzırlаndığı məlum оlаrsа, yеyilməsi cаiz dеyil.

Suаl: Bir çох qidа məhsullаrının, məsələn cipsi kimi, üzərinə ət və yа tоyuq dаdı ilə yаzılır. Оnlаrı аlmаq və yеmək icazəlidirmi? Bundаn əlаvə оnlаrın tərkibində jеlаtin kimi qаtqılаr vаrdır ki, оnlаrın bəzi hеyvаnlаrdаn hаzırlаndığı dеyilir. Bеlə qаtqılаr hаlаldır, yoxsa hаrаm?

Cаvаb: Həmin qidа məhsullаrının tərkibində hеyvаn hissələrindən оlmаsı məlum оlmаdığı hаldа yеyilməsi hаrаm dеyil. Hеyvаn mənşəli jеlаtinə gəlincə, yеyilməsi icazəli dеyil.

Suаl: Qеyri-müsəlmаn ölkələrində tərkibində bаlıqlаrdаn hаzırlаnmış jеlаtin оlаn qidа məhsullаrının yеyilməsi icazəlidirmi?

Cаvаb: Əgər pullu bаlıqlаrdаn hаzırlаnаrsа icazəlidir.

Məsələ 1: Heyvan qismindən olmayan itmiş malı insan tapsa və sahibi məlum olmaq üçün heç bir nişanəsi olmasa, istər onun qiyməti bir dirhəm – 12,6 sikkəli noxud gümüş – olsun, istərsə olmasın, onu özü üçün götürə bilər. Amma müstəhəb ehtiyata əsasən, onu sahibi tərəfindən fəqirə sədəqə versin. Nişanəsi olmayan pul da bu qəbildəndir. Amma məkan və yaxud zaman xüsusiyyətləri və miqdarı pul üçün bir nişanəsi olsa, onu – 2530-cu məsələdə qeyd edəcəyimiz kimi – elan etməlidir.

Məsələ 2: Əgər tapdığı malda onunla sahibini tapa biləcək bir nişanı olsa, hətta onun sahibi əmlakı toxunulmaz olan kafir olduğunu bilsə də, həmin malın qiyməti bir dirhəmə çatdığı təqdirdə, tapdığı gündən bir ilə qədər camaatın toplandığı yerlərdə elan etməlidir. Əgər qiyməti bir dirhəm­dən az olsa, vacib ehtiyata əsasən, onu sahibi tərəfindən sədəqə versin. Hər vaxt sahibi tapılsa, sədəqə verməyə razı olmadığı təqdirdə, onun əvəzini sa­hi­binə versin.

Məsələ 3: Əgər insan özü elan etmək istəməsə, əmin olduğu bir şəxsə deyə bilər ki, onun tərəfindən elan etsin.

Məsələ 4: Əgər bir ilə qədər elan etsə və mal sahibi tapılmasa, həmin malı Məkkə hərəmindən başqa bir yerdə tapdığı təqdirdə, onu sahibi ta­pı­la­ca­ğı zaman ona vermək üçün saxlaya bilər. Bu müddət ərzində malı özü sax­la­yıb, ondan özü üçün istifadə edə bilər. Eyni zamanda həmin malı sahibi tə­rə­­findən sədəqə verə bilər. Vacib ehtiyata əsasən, onu özü üçün götür­mə­sin. Əgər malı hərəmdən tapsa, vacib ehtiyata əsasən, onu fəqirlərə sədəqə ver­sin.

Məsələ 5: Əgər bir il elan etdikdən sonra mal sahibi tapılmasa, malı sahibi üçün saxlasa və aradan getsə, onu saxlamaqda həddini aşmadığı və səhlənkarlıq etmədiyi təqdirdə, zamin deyil. Amma sahibi tərəfindən sədəqə versə, sahibi sədəqəyə razı olmaqla malının əvəzini tələb etməkdə ixtiyar sahibidir. Sədəqənin savabı isə sədəqə verənə çatır.

Məsələ 6: Malı tapan şəxs bilərəkdən qeyd edilmiş göstərişlərə əsa­sən elan etməsə, günah etməsindən əlavə, faydası olduğunu ehtimal verdiyi təq­dirdə, yenə də elan etməsi vacibdir.

Məsələ 7: Əgər dəli yaxud yetkinlik yaşına çatmayan uşaq nişanəli və qiyməti bir dirhəmə çatan bir mal tapsa, onun qəyyumu elan edə bilər. Hətta həmin malı uşaqdan və yaxud dəlidən almışdırsa, elan etməsi vacibdir. Əgər bir il elan edilsə, malın sahibi tapılmasa, 2531-ci məsələdə qeyd edilən gös­tərişə əməl etməlidir.

Məsələ 8: Əgər insan elan etdiyi ilin içərisində sahibinin tapı­la­ca­ğın­dan ümidi üzülsə, şəriət hakiminin izni ilə vacib ehtiyata əsasən, onu sədəqə ver­məlidir.

Məsələ 9: Əgər elan etdiyi ilin içərisində mal aradan getsə, onu sax­la­maqda səhlənkarlığa yol verdiyi və yaxud ondan istifadə etdiyi təqdirdə, onun əvəzini sahibinə verməkdə zamindir və elanı davam etdirməlidir. Am­ma səhlənkarlığa yol vermədiyi və istifadə də etmədiyi təqdirdə, ona bir şey vacib deyil.

Məsələ 10: Əgər nişanəli və qiyməti bir dirhəmə çatan malı elan et­mək­lə onun sahibinin tapılmayacağı məlum olan bir yerdən tapsa, onu bi­rin­ci gün sahibləri tərəfindən vacib ehtiyata əsasən, şəriət hakiminin icazəsi ilə fəqirlərə sədəqə verə bilər və il tamam olana qədər səbir etməməlidir.

Məsələ 11: Əgər bir mal tapsa və öz malı bilib götürsə, sonra öz malı olmadığını başa düşsə, ötən məsələlərdə deyilmiş hökmlərə əməl etməlidir.

Məsələ 12: Tapılmış malı sahibinin elanı eşitdiyi təqdirdə, onu öz malı olduğuna ehtimal verəcək şəkildə elan etməlidir. Bu isə vəziyyətin müx­­­təlifliyi ilə dəyişir; məsələn, bəzi hallarda, “bir şey tapmışam” – deməsi, ki­­fayət edər. Amma bəzi hallarda isə onun cinsini də müəyyən etməlidir. Mə­­sələn, “bir qızıl parçası tapmışam” – deməlidir. Bəzi hallarda da onun mü­əy­­yən xüsusiyyətlərini də əlavə etməlidir. Məsələn, “bir qızıl sırğa tap­mı­şam” – deməlidir. Amma hər bir halda, onun, bütün xüsusiyyətlərini müəyyən edəcək qədər deməməlidir. Elə bir yerdə elan etməlidir ki, sahibinə xəbər çatmasına ehti­mal versin.

Məsələ 13: Əgər bir şəxs bir mal tapsa və başqası “mənim malımdır” – deyərək onun nişanələrini müəyyən etsə, onun malı olduğuna əmin olduğu halda həmin malı ona verməlidir. Mal sahibinin çox vaxt bilmədiyi nişanə­lə­ri deməsi lazım deyildir.

Məsələ 14: Əgər tapdığı malın qiyməti bir dirhəm olsa, elan etməyib məsciddə və yaxud camaatın toplaşdığı bir yerdə qoyaraq həmin mal aradan getsə və ya onu başqası götürsə, onu tapan şəxs zamindir.

Məsələ 15: Əgər bir ilə qədər qalmayacaq bir mal taparsa, qala bilə­cək son müddətə qədər – əlbəttə, qiymətinə təsir edən bütün xüsusiy­yət­lə­ri ilə bərabər – qoruyub saxlamalıdır. Vacib ehtiyata əsasən, bütün bu müddət ər­zin­də elan etsin. Əgər sahibi tapılmasa, onun qiymətini müəyyən edib özünə gö­türə bilər yaxud da onu satıb pulunu saxlaya bilər. Hər iki halda, elanını da­vam etdirməlidir. Əgər sahibi tapılsa, pulunu ona verməlidir. Əgər bir ilə qə­dər sahibi tapılmasa, 2530-ci məsələdə qeyd edilən hökmlərə əməl et­mə­li­dir.

Məsələ 16: Əgər tapdığı mal dəstəmaz aldığı və namaz qıldığı vaxt onun üzərində olsa, hətta sahibi tapılan halda onu qaytarmaq istəməsə də, dəstəmazı və namazı batil olmur.

Məsələ 17: Əgər bir şəxsin ayaqqabısını aparıb, yerinə başqa ayaq­qa­bı qoysalar, onun yerinə qoyulan ayaqqabının onun ayaqqabısını aparan şəx­sin olduğunu və ayaqqabını aparan həmin şəxsin apardığı ayaqqabının öz ayaq­qabısını götürməyə razı olduğunu bilsə, o ayaqqabını öz ayaqqabısının əvə­zinə götürə bilər. Onun ayaqqabısını haqsız yerə, zülm olaraq götürül­dü­yü­nü bildiyi təqdirdə də, eyni hökmü daşıyır. Amma bu halda, həmin ayaq­qa­bının qiyməti öz ayaqqabısının qiymətindən çox olmamalıdır. Əks təq­dir­də, artıq qiymət, sahibi bilinməyən malın hökmünü daşıyacaq. Bu iki haldan baş­qa halda, həmin ayaqqabı sahibi məlum olmayan malın hökmünü da­şı­ya­caq­dır.

Məsələ 18: Əgər insanın əlində olan mal sahibi məlum olmasa və ona itirilmiş mal deyilməsə, onun sahibinin həmin insanın ondan istifadə et­mə­si­nə razı olduğuna əmin olsa və ondan hansı tərzdə istifadə etməsinə razı oldu­ğu­nu bilsə, ondan elə də istifadə edə bilər. Əks təqdirdə, onun sahibini tap­ma­ğa ehtimal verdiyi vaxta qədər axtarmaq lazımdır və sahibinin tapıl­ma­sın­dan məyus olduqdan sonra onu fəqirə sədəqə verməlidir. Vacib ehtiyata əsa­sən, sədəqə şəriət hakiminin icazəsi ilə verməlidir. Həmçinin onun icazəsi ilə ma­lın qiymətini də sədəqə verə bilər. Əgər sonra sahibi tapılsa, sədəqə veril­di­yinə razı olmadığı təqdirdə, vacib ehtiyata əsasən, malın əvəzini ona ver­sin.

Sual: Qadının ərinin icazəsi və razılığı olmadan hamiləliyin qarşısını alan maneəni tərk etməsi icazəlidirmi?

Cavab: İcazəlidir.

Sual: Qadının ərinin icazəsi olmadan hamiliyin qarşısını alan həb qəbul  etməsi icazəlidirmi? Halbu ki, ər onun uşaq dünyaya gətirməsini istəyir.

Cavab: İcazəlidir.

Sual: Qadının uşaq dünyaya gətirməsi üçün onun kişi həkimə müraciət etməsi icazəlidirmi? Halbu ki, qadın həkim var. Amma bacaraqlı olmadığı üçün uşağın dünyaya gətirilməsini yerinə yetirdiyi təqdirdə, uşağın sağlam doğulmayacağından qorxurlar.

Cavab: İcazəlidir. Hətta sualda qeyd olunan şərtlər əsasında vacibdir.

Sual: Bir qadının altı övladı var. Artıq uşaq dünyaya gətirmək istəmir. Ərinin razılığı ilə uşaqlıq yollarının bağlanması əməliyyatını etdirmək istəyir. Onun belə bir əməliyyat etdirməsi icazəlidirmi?

Cavab: İcazəlidir. Lakin bu əməliyyat baxılması və ya toxunulması haram olan maneə olmadan bədən üzvlərinin aşkar edilməsinə səbəb olarsa, icazəli deyil. Yalnız zərurət halında icazəlidir. Məsələn, uşaq dünyaya gətirəcəyi təqdirdə, adətən dözülməz məşəqqətə düşərsə və hamiləliyin qarşısının alınmasının bşqa bir yolu yoxdursa yaxud həddindən artıq məşəqqətlidirsə, icazəlidir.

Sual: Qadının əkiz uşaq dünyaya gətirmək üçün yumurtalığın fəallığını artıran dərman preparatı qəbul etməsi icazəlidirmi?

Cavab: Öz-özlüyündə bu işin heç bir maneəsi yoxdur.

Sual: Bəzi qadınlar aşağıdakı əməlləri yerinə yetirmək məqsədi ilə heyzin (aybaşının) gec baş verməsi üçün müəyyən həblərdən istifadə edirlər.

1. Həcc və ümrə əməllərini yerinə yetirmək üçün.

2. Ramazan ayında oruc tutmaq üçün.

3. İraqda müqəddəs ziyarəgahlara getmək üçün.

Bunun hökmü nədir? 

Cavab: Əgər böyük zərərə səbəb olmayacaqsa, maneəsi yoxdur.

Sual: Uşaqlığa düzgün formada  və sağlamlığa zərər verməyəcəyi surətdə sprial qoymaq üçün qadın mütəxəssisi olan həkimə ehtiyac var. Lakin bu, qadın həkimin sprialı uşaqlığa yerləşdirməsi üçün adətən baxmadan mümkün olmur. Toxunmağa gəlincə isə tibbi əlcək geyinərək bundan çəkinmək olar. Bu kimi hallarda aşağıdakı suallar meydana çıxır:

1. Qadının  uşaq dünyaya gətirmək istəmədiyinə görə sprial qoymaq üçün qadın həkimin qarşısında özünü aşkar etməsi icazəlidirmi?

2. Əgər ixtiyari halda bu iş icazəli deyisə, qadın məcbur olduğu halda icazəlidirmi?

3. Müqəddəs şəriətin nəzərində bu işi yerinə yetirmək nə vaxt məcburi hesab olunur?

4. Qadın həkim uşaqlığına sprial qoydurmaq üçün müraciət edən qadın passentin övrətinə baxarsa günah etmiş olurmu?

5. Qadın həkim passentin uşaqlığında sprial olduğu üçün müəyyən ağrılardan şikayət etdiyi halda daxili üzvlərini yoxlayarkən və ya sprialın uşaqlıqda düzgün surətdə yerləşdirilməsini, yaxud iltihab baş verib verməməsini müəyyən etmək üçün onun övrətinə baxış keçirərsə, günah etmiş olurmu?

6. Əgər qadının uşaqlığına yerləşdirilmiş sprial onun sağlamlığına zərər verirsə və ya istifadə müddəti sona çatıbsa yaxud qadın yenidən uşaq dünyaya gətirmək istəyirsə, sprialın çıxarılması üçün qadın həkimin passentin övrətinə baxması günahdırmı?

Cavab:

1. İcazəli deyil.

2. Əgər uşaq dünyaya gətirmək sağlamlığına zərərlidirsə və ya adətən dözülməsi çətin olan məşəqqətə səbəb olarsa və hamiləliyin qarşısını almaq üçün  şəriətin icazə verdiyi yollardan istifadə etmək müyəssər deyilsə, yaxud zərərli və ya məşəqqətlidirsə, sprial qoydurmaq üçün həkimin qarşısında özünü aşkar etməsi, icazəlidir.

3-4. Bəli, günah etmiş olur. Lakin müraciət edən passient bu işi görməyə məcburdursa, həkimin müayinə zərurətinin tələb etdiyi miqdarda baxması icazəlidir.

5. Müayinə zərurətinin tələb etdiyi miqdarda baxmağın, maneəsi yoxdur.

6. Birinci və ikinci halda icazəlidir. Üçüncü hala gəlincə, (yəni yenidən uşaq dünyaya gətirmək məsələsinə) buna məcbur olmadığı halda, icazə verilməsi hökmü şübhəlidir.  

Sual: Kişi və ya qadının mütləq surətdə və ya müvəqqəti olara uşaq dünyaya gətirməmək üçün özlərini sonsuz etmələri icazəlidirmi? Məşəqqət və ya başqa müəyyən bir maneə  olduqda bu məqsəd üçün övrətlərini eynicinsin yanında açmaları icazəlidirmi? Belə ki,  çoxuşqlılıq maddi imkan, tərbiyə və sağlamlıq baxımından,  xüsusilə də, hazırkı dövrümüzün reallığında olduğu kimi övladların azğın yollara düşdüyü bir zamanda belə bir qərara gəlirlər. 

Cavab: Uşaq dünyaya gətirməin qarşısını həmişəlik almaq iki qismdir:

1) Kişi və ya qadına zərər verəcək vasitə ilə uşaq dünyaya gətirməyin qarşısını almaq olar. Məsələn, tənasül üzvlərinin kəsilməsi kimi.

2) Kişi və qadına həddindən artıq zərər verməyən vasitə ilə. Məsələn, qadının uşaqlıq yollarının bağlanması və ya kişidə sperma kanalının bağlanması kimi.

Birinci qismə gəlincə, öz-özlüyündə bu iş icazəli deyil. Lakin zərurət olarsa, məsələn, xəstəlik üzündən qadın uşaqlığının kəsilib götürülməsi kimi bəzi tənasül üzvlərinin kəsilməsi  zərurəti yaranarsa, uşaq dünyaya gətirməyin qarşısını almaq üçün deyil, məhz buna görə icazəlidir.

İkinci qismə gəlincə, bu iş öz-özlüyündə icazəlidir. Lakin bu iş adətən övrət kimi bədənin müəyyən üzvlərinin kişi və ya qadın həkimin qarşısında aşkar etməkdən asılı olur. Bu cəhətdən bu iş haramdır. Uşaq sayının çoxluğundan yaranacaq çətinlik adətən dözülməz həddə deyilsə, qeyd olunan haram əməli yerinə yetirməyi icazəli etmir.

Müvəqqəti maneəyə gəlincə isə, ondan istifadə etməyin heç bir eybi yoxdur. Lakin mayalanmış spermanın qarşısını alırsa, belə ki, mayalanmadan sonra sperma hüceyrəsi ölürsə - necə ki, spiral qoyulduqda məhz belə olduğu deyilir – vacib ehtiyata əsasən, icazəli deyil.

Əgər qadının hamiləliyin qarşısını alan vasitələrdən istifadə etməsi ərin onunla yaxınlıq etdiyi zaman ləzzət almasına təsir edirsə, ərin razılığı olmadan ondan istifadə etməsi icazəli deyil. Həmçinin kişinin yaxınlıq zamanı qoruyucudan istifadə etməsi üçün ehtiyata əsasən, qadının razılığı ilə olmalıdır. Çünki bu, onun orqanizminə yad cismin daxil edilməsi ilə nəticələnir. Amma kişinin hamiləliyin qarşısını almaq üçün başqa vasitələrdən istifadə etməsi qadının razılığından asılı deyil.

Sual: Kişinin uşaq dünyaya gəlməməsi üçün müəyyən müddət spremasını uşaqlıqdan kənara tökməsi icazəlidirmi?

Cavab: Bəli, icazəlidir. Lakin qadının razılığı olmasa, məkruhdur.

Sual: Sosial həyatın çətinliyi, doğulacaq uşağın azad həyatla təmin olunmasınn qarşısını alan vəziyyət nəsilartırma məsələsində şəriətin tələbləri ilə ziddiyyət yaradırmı?

Cavab: Əgər uşaq aldırmaq deyil,  şəriətin icazə verdiyi yollarla hamiləliyin qarşısı alınarsa ziddiyyət yaratmır.

Sual: Möhtərəm Seyidin uşaqlıq yollarının bağlatdırılması barədə rəyi nədir?  Bu halda ki, hamilə qalmağın onun sağıamlığına heç bir təsiri yoxdur. Lakin onun kifayət sayda övladları var və hamiləliyin qarşısını almaq üçün həbb kimi digər vasitələrin heç bir faydası yoxdur. Həmiçinin əməliyyat ərinin icazəsi  ilə yerinə yetirilir.

Cavab: Bu əməliyyatın öz-özlüyündə heç bir maneəsi yoxdur. Lakin bu şərtlə ki, haram baxış və təmasdan çəkinməklə yanaşı həddindən çox zərərə səbəb olmasın. Yalnız zərurət halında qeyd olunanlara baxmayaraq icazəlidir. Məsələn, əgər hamiləlik qadına zərər verərsə və ya adətən dözülməsi çətin olan məşəqqətə düşməsinə səbəb olarsa və şəriətin icazə verdiyi yollarla hamiləliyin qarşısını almaq mümkün deyilsə və yaxud həmin vasitələrdən istifadə etmək məşəqqətlidirsə, icazəlidir.

Sual: Xahiş edirik, üsyankarlığa və günaha israr etmək barədə nəql olunan rəvayətləri bizim üçün zikr edəsiniz.

Cavab: Allah-təala buyurub: “O müttəqilər ki, bir günah iş gördükləri, yaxud özlərinə zülm etdikləri zaman Allahı yada salıb (tövbə edərək) günahlarının bağışlanmasını istəyərlər. Axı günahları Allahdan başqa kim bağışlaya bilər? Və onlar etdiklərini (gördükləri işin pis olduğunu) bildikdə (tövbədən sonra) bir daha ona qayıtmazlar. Onların mükafatı öz Rəbbi tərəfindən bağışlanmaq və (ağacları) altından çaylar axan cənnətlərdir ki, orada əbədi qalacaqlar. Yaxşı işlər görənlərin mükafatı nə gözəldir!” (Ali-İmran 135, 136)

Həzrət Məhəmməd (s) peyğəmbərdən nəql olunan bir hədisdə deyilir: “Bütün bədbəxtliklərin əlaməti, günaha israr etməkdir.”

Möminlərin əmiri imam Əli (ə) buyurub: “Ən böyük günah, sahibinin israr etdiyi günahdır.”

İmam Cəfər Sadiq (ə) buyurub: “Yox, and olsun Allaha ki, Allah Ona qarşı üsyankarlığa israr etməklə yanaşı itaətində edilən heç bir əməli qəbul etməz.”

Məsələ 1: “Fitr” və “Qurban” bayramlarının namazı məsum İmam(ə)-ın hüzuru zamanında vacibdir və camaat ilə birgə qılınmalıdır. Bizim zamanımızda isə İmam(ə) qeybə çəkildiyi üçün bu namazları həm camaatla, həm də fərdi qılmaq müstəhəbdir.

Məsələ 2: “Fitr” və “Qurban” bayramlarının namazının vaxtı bayram günü günəş çıxandan günortaya qədərdir.

Məsələ 3: “Qurban” bayramının namazını günəşın yüksəlməsindən sonra qılmaq müstəhəbdir. “Fitr” bayramında isə günəşin yüksəlməsindən sonra iftar edib, “fitrə”-ni verdikdən sonra bayram namazını qılmaq müstəhəbdir.

Məsələ 4: “Fitr” və “Qurban” bayramlarının namazı iki rükətdir. Belə ki, hər rükətdə “Fatihə” və “surə”-ni oxuduqdan sonra üç dəfə təkbir demək lazımdır. Yaxşı olar ki, birinci rükətdə beş təkbir və hər iki təkbirin arasında bir qunut desin və beşinci təkbirdən sonra başqa bir təkbir də deyib, rukuya getsin, iki səcdə etdikdən sonra yenidən ayağa qalxsın. İkinci rükətdə isə dörd təkbir və hər iki təkbirin arasında bir qunut desin və dördüncü təkbirdən sonra başqa bir təkbir də deyərək rukuya getsin, rukudan sonra iki səcdə edib təşəhhüdü desin və namazın salamını versin.

Məsələ 5: “Fitr” və “Qurban” bayramlarının namazının qunutunda hər hansı bir dua və zikri desə, kifayətdir. Amma yaxşı olar ki, bu duanı desin:

“Allahummə əhləl-kibriyai vəl-əzəməti və əhləl-cudi vəl-cəbərut və əhləl-əfvi vər-rəhməti və əhlət-təqva vəl-məğfirəti, əs-əlukə bihəqqi hazəl-yəumil-ləzi cə`əltəhu lil-musliminə i-dən və li-Muhəmmədin səlləllahu əleyhi və alihi, zuxrən və şərəfən və kəramətən və məzidən, ən tusəlliyə əla Muhəmmədin və ali Muhəmmədin, və ən tudxiləni fi kulli xeyrin ədxəltə fihi Muhəmmədən və ali Muhəmməd, və ən tuxricəni min kulli su-in əxrəctə minhu Muhəmmədən və ali Muhəmməd, səlavətukə əleyhi və əleyhim. Allahummə inni əs-əlukə xeyrə ma sə-ələkə bihi ibadukəs-salihunə və əuzu bikə mimməs-təazə minhu ibadukəl-muxlisun.”

Məsələ 6: İmam(ə)-ın qeybə çəkildiyi dövrdə “Fitr” və “Qurban” bayramlarının namazı camaatla qılınsa, lazım ehtiyata əsasən, ondan sonra iki xütbə oxunsun. Yaxşı olar ki, “Fitr” bayramının xütbəsində “fitrə zəkatı”-nın hökmləri, “Qurban” bayramının xütbəsində isə qurbanlığın hökmləri şərh olunsun.

Məsələ 7: Bayram namazının xüsusi surəsi yoxdur. Amma yaxşı olar ki, onun birinci rükətində “Şəms” (91-ci surə) surəsi və ikinci rükətində “Ğaşiyə” (88-ci surə) surəsi və yaxud birinci rükətdə “Ə`la” (87-ci surə) surəsi, ikinci rükətdə isə “Şəms” (91-ci surə) surəsi oxunsun.

Məsələ 8: Müstəhəbdir ki, bayram namazı səhrada qılınsın. Məkkədə isə “Məscidul-həram”-da qılmaq müstəhəbdir.

Məsələ 9: Müstəhəbdir ki, bayram namazına piyada, ayaqyalın və vüqarla getsinlər və namazdan əvvəl qüsl edib, başlarına ağ əmmamə qoysunlar.

Məsələ 10: Bayram namazında yerə (torpağa) səcdə etmək, təkbir deyərkən əlləri qaldırmaq və bayram namazı qılan şəxsin, istər imam-camaat olsun, istərsə də tək qılsın, “Fatihə” və “surə”-ni uca səslə oxuması müstəhəbdir.

Məsələ 11: “Fitr” bayramı axşamı şam və xiftən namazı, sübh namazı və “Fitr” bayramının namazından sonra bu təkbirləri demək müstəhəbdir:

“Allahu əkbər, Allahu əkbər, la ilahə illəllahu vəllahu əkbər, Allahu əkbər və lillahil-həmd, Allahu əkbər, əla ma hədana.”

Məsələ 12: Müstəhəbdir ki, insan “Qurban” bayramında birincisi bayram gününün zöhr namazı, axırıncısı isə on ikinci günün sübh namazı olan on namazdan sonra əvvəlki məsələdə göstərilən təkbirləri desin və sonra bunu əlavə etsin:

“Allahu əkbər, əla ma rəzəqəna min bəhimətil-ənam, vəlhəmdulillahi əla ma əblana.” Amma Minada olsa, “Qurban” bayramının birincisi bayram günün zöhr namazı, axırıncısı isə Zil-hiccə ayının on üçüncü günü sübh namazı olan on beş namazdan sonra bu təkbirləri desin.

Məsələ 13: Qadınların bayram namazına getməkdən çəkinmələri ehtiyat müstəhəbdir. Amma bu ehtiyat qoca qadınlara aid deyildir.

Məsələ 14: Bayram namazında da başqa namazlar kimi məmum “Fatihə” və “surə”-dən başqa namazın qalan zikrlərini özü oxumalıdır.

Məsələ 15: Əgər məmum, imam təkbirlərdən bir neçəsini söylədikdən sonra özünü çatdırsa, imam rukuya əyildikdən sonra onunla birlikdə söyləmədiyi təkbir və qunutları özü deməlidir. Əgər hər qunutda bir dəfə “Subhanəllah, vəlhəmdulillah”-desə kifayətdir. Əgər buna da fürsət olmasa, təkcə təkbirləri desin. Əgər yenə də fürsət olmasa, kifayətdir ki, imama tabe olub rukuya getsin.

Məsələ 16: Əgər bayram namazında şəxs namaza yetişərkən, imamın rukuda olduğunu görsə, niyyət edib, namazın birinci təkbirini deyərək rukuya gedə bilər.

Məsələ 17: Əgər bayram namazında bir səcdəni unudarsa, namazdan sonra onu yerinə yetirməsi lazımdır. Həmçinin gündəlik namazda qarşısına “səhv səcdəsi”-ni vacib edən bir əməl çıxsa, iki “səhv səcdəsi” yerinə yetirməsi lazımdır.

Əhd bağlamaq

Sual: Bir şəxs Allah ilə əhd bağlayıb ki, müəyyən bir əməli etməyəcək. Əgər edərsə iki ay ardıcıl oruc tutacaq. Həmin əməli etdikdən sonra yenə Allah ilə əhd bağlayıb ki, əgər həmin əməli bir daha edərsə beş ay ardıcıl oruc tutacaq. Lakin yenə həmin əməli yerinə yetirmişdir. Bu şəxsin hökmü nədir? Ona hansı əməl vacibdir? Bütün bu ayları oruc tutmalı, yoxsa yalnız əhd kəffarəsini yerinə yetirməlidir? Bu da məlumdur ki, o, oruc tutacağı ayları təyin etməyib.

Cavab: Əgər hər dəfə əhd bağladıqda iki əhd – müəyyən əməli tərk etmək və edəcəyi təqdirdə müəyyən müddət oruc tutacağını nəzərdə tutubsa, birinci əhdi pozduqda əhd kəffarəsi ona vacib olar. Həmin kəffarəni, həmçinin Allah ilə əhd bağladığı iki və ya beş ayın orucunu da yerinə yetirməlidir.

Sual: Bir şəxs naməhrəmə baxmayacağını Allah ilə əhd bağlayıb. Əgər əhdini pozarsa, kəffarəsi nədir?

Cavab: Əgər əhdi pozarsa, ona kəffarə vacib olar. Kəffarə olaraq  60 fəqirin hər birinə 750 qram buğda və ya un verməsi yetərlidir.

Sual: Əgər əhd qəlbdə olarsa (yəni qəlbindən keçirərsə), bu şəriət baxımından əhd hesab olunurmu?

Cavab: Sadəcə niyyət etməklə əhd baş tutmaz. Gərək deyiliş formasında olsun. Buna əsasən də qəlbdən keçirilən əhd əsas hesab olunmur.

Sual: Əhdin deyiliş forması necədir?

Cavab: Əhd bağlayarkən belə deməlisən: “Allah ilə əhd bağlayıram ki, filan işi yerinə yetirəcəyəm və ya filan işi tərk edəcəyəm”.

Sual: Ər və arvad nikah əqdindən əvvəl zövcənin universtitetə getməməsi barədə razılığa gəldiklərini fərz etsək, nikah əqdindən sonra “möminlər əhdlərinə vəfalı olmalıdırlar” qaydasına müxalif çıxaraq bu razılaşmanı pozmaları icazəlidirmi?

Cavab: Yeni bir razılaşma olmadan icazəli deyil.

Sual: Müəyyən əməli yerinə yetircəyi təqdirdə ertəsi günü oruc tutacağını Alah-təala ilə əhd bağlayıb, sübh namazına təqribən bir saat qalmış həmin əməli edib, lakin oruc tutmayan şəxsin hökmü nədir? Ona kəffarə vacib olurmu? Yoxsa növbəti günün sübh namzında oruc niyyət edənədək əhdi keçərli hesab olunur?

Cavab: Ona kəffarə və həmin günün orucunun qəzası vacib olar. Amma ertəsi gündən məqsədi (əməli yerinə yetirəcəyi gündən) sonrakı günü nəzərdə tutarsa, əhdi keçərlidir. 

Məsələ 1: Ayın əvvəli dörd yolla sübut olunur:

1. İnsan özü ayı görsün.

2. Sözlərindən yəqinlik və ya xatircəmlik hasil edilən bir qrup şəxsin “ayı gördük” – deməsi ilə və ya yəqinlik yaxud əqli mənşəyi olan xatir­cəm­lik ha­sil olan hər hansı bir məlumatla.

3. İki ədalətli kişinin, “gecə ayı gördük” – deməsi ilə; amma ayın sifətini bir-birinə əks deyərlərsə, ayın əvvəli sübut olunmaz. Həmçinin insan onların səhvə yol verdiyinə yəqin edərsə ya xatircəm olarsa və ya onların verdiyi şəhadətin bir-birinə zidd (yaxud bir-birinə zidd hökmündə) olarsa, ayın əv­və­li sübut olunmaz, məsələn, əgər şəhər əhalisinin çox hissəsi ayı görmək üçün bax­dıqları halda iki ədalətli kişidən başqa heç bir kimsə ayı gördüyünü iddia edər­sə, başqaları isə görməsə, belə ki, ayın yerini bilmək və iti görmək və di­gər xüsusiyyətlərdə birinci iki ədalətli şəxs kimi olan iki ayrı ədalətli şəxs on­ların arasında olarsa, hava da açıq-aydın olarsa, həmin iki nəfərin gör­mə­si­nə ehtimal olunan bir maneə də olmasa, bu halda ayın əvvəli iki nəfər əda­lət­li şəxsin şəhadəti ilə sübut olunmaz.

4. Şaban ayının əvvəlindən otuz gün keçərsə, Ramazan ayının əvvəli sü­but olunur və Ramazan ayının əvvəlindən otuz gün keçməsi ilə də Şəvval ayı­nın əvvəli sübut olunur.

Məsələ 2: Şəriət hakiminin hökmü ilə ayın əvvəli sübut edilməz. Amma onun hökmündən və ya ayın (əvvəli) olmasının sübut edilməsi ilə ayın görünməsinə xatircəmlik hasil olsa, (ayın əvvəli sübut olunar).

Məsələ 3: Ayın əvvəli astronomların deməyi ilə sübut olunmur, am­ma insan onların dediklərindən yəqinlik hasil edərsə yaxud əmin olarsa, on­la­rın sözünə əməl etməlidir.

Məsələ 4: Ayın yüksəkdə olması və ya gec batması əvvəlki gecənin ayın ilk gecəsi olmasına dəlil deyil. Həmçinin ayın kənarda şəfəqin görün­mə­si ayın ikinci gecəsi olmasına dəlil deyildir.

Məsələ 5: Əgər bir şəxsə Ramazan ayı sübut olunmadığı üçün oruc tutmasa və sonradan əvvəlki gecənin ayın əvvəli olduğunu anlayarsa, həmin gü­nün orucunu qəza etməlidir.

Məsələ 6: Əgər bir şəhərdə ayın əvvəli sübut olunsa, bu, üfüqü hə­min şəhərlə eyni olan digər şəhərlərə də aid olar. Burada üfüqün müş­tə­rək­li­yin­dən məqsəd odur ki, əgər birinci şəhərdə ay görünsə, ikinci şəhərdə də bu­lud kimi maneə olmasa, görünəcəkdir. Bu da o zaman gerçəkləşir ki, ikin­ci şəhər birinci şəhərin qərbində yerləşərsə, en xətt üzrə ona yaxın olsun. Əgər onun şərqində yerləşərsə, en xəttinin yaxınlığı ilə yanaşı per­pen­di­kul­yar xətt üzrə də çox fərq olmasın.

Məsələ 7: Ramazan ayının sonuncu günü, yoxsa Şəvval ayının birin­ci günü olduğunu bilməyən şəxs, oruc tutmalıdır. Amma gün ərzində Şəvval ayı­nın birinci günü anlayarsa, orucunu açmalıdır.

Məsələ 8: Əgər həbsdə olan şəxs Ramazan ayı olmasını yəqin edə bil­məsə, gümanına əməl etməlidir. Amma daha güclü güman əldə edə bilsə, zəif gümana əməl edə bilməz. Ən güclü ehtimalı əldə etmək üçün bacardığı qədər çalışmalıdır. Əgər heç bir yolla mümkün olmasa, ehtimalın qüv­vət­lən­mə­sinə səbəb olarsa, püşkdən ən son çıxış yolu kimi istifadə etməlidir. Əgər gü­mana əməl etmək mümkün deyilsə, Ramazan ayı olduğunu ehtimal edib bir ayı oruc tutmalıdır. Amma həmin ayı nəzərində saxlamalıdır ki, əgər son­ra­dan onun Ramazan ayından sonrakı ay məlum olarsa, ona bir şey vacib ol­maz. Amma Ramazan ayından əvvəl olduğu məlum olarsa, Ramazan ayının oruc­larının qəzasını tutmalıdır.

88 -dən səhifə 90